Sosyal kaygı yaşayan kişilerin çoğu, uzun süre bunun bir kişilik özelliği olduğunu düşünüyor. "Ben zaten utangacım" cümlesi, destek almayı yıllarca erteleyebiliyor.

Oysa ikisi aynı şey değil ve ayrım oldukça pratik.

Utangaçlık mı, sosyal kaygı mı

  • Utangaçlık ortama girerken hissedilen ve ısınınca azalan bir tutukluk. Genelde hayatı daraltmıyor.
  • Sosyal kaygı ortama girmeden önce başlıyor, ortamda sürüyor ve çıktıktan sonra da devam ediyor — bu son kısım en yorucu olanı.
  • Belirleyici olan yoğunluk değil, kaçınma. Toplantıda konuşmamak, telefonu açmamak, davete gitmemek için sebep üretmek. Hayatın kaç maddesinin bu yüzden listeden düştüğü asıl ölçü.

Bir şey daha var: sosyal kaygı yalnızca "kalabalık" meselesi değil. Tek bir kişiyle telefon görüşmesi, kasiyerle konuşmak veya derste soru sormak da aynı listeye girebiliyor.

Sonrasındaki muhasebe

Ortamdan çıktıktan sonra başlayan zihinsel tekrar, sosyal kaygının en az bilinen ama en yıpratıcı parçası. Söylenen cümleler tek tek geri sarılıyor, ses tonu analiz ediliyor, "acaba tuhaf mı kaçtı" sorusu saatlerce sürebiliyor.

Bu tekrarın bir işlevi var gibi hissediliyor — sanki bir sonrakine hazırlanılıyor. Pratikte tersi oluyor: her tur, bir sonraki ortama girme eşiğini biraz daha yükseltiyor.

Kaçınma neden büyütüyor

Kaçınmak kısa vadede rahatlatıyor; kaygı hemen düşüyor. Sorun şu ki bu düşüş, kaçınmanın işe yaradığını öğretiyor. Bir sonraki sefer eşik daha da yükseliyor.

Bilişsel-davranışçı çerçevede yapılan iş burada başlıyor: kaçınılan durumlara kademeli ve planlı biçimde yaklaşmak. Kademeli kelimesi önemli — kimse en zor maddeden başlamıyor. Liste birlikte kuruluyor ve sıra danışanın hızına göre ilerliyor.

Görüşmelerde ne yapılıyor

  • Kaygıyı tetikleyen durumların haritası çıkarılıyor ve zorluk sırasına diziliyor
  • Ortama girmeden önceki tahminler ile sonradan gerçekten olan şey karşılaştırılıyor
  • Dikkatin nereye gittiği ele alınıyor — sosyal kaygıda dikkat genelde dışarıya değil, kişinin kendi içine dönük çalışıyor
  • Sonrasındaki zihinsel tekrarın nasıl kesileceği üzerinde çalışılıyor

Hedef heyecanı yok etmek değil; heyecanın hayatın hangi maddelerini listeden düşürdüğünü azaltmak.

Görünmeyen kaçınma: güvenlik davranışları

Sosyal kaygıda kaçınma her zaman "gitmemek" biçiminde olmuyor. Ortama girilip, içeride küçük önlemlerle idare edildiği durumlar çok daha yaygın. Bunlara güvenlik davranışları deniyor:

  • Söyleyeceğini önceden zihinde prova etmek
  • Göz teması kurmamak, kenarda durmak, telefona bakmak
  • Az konuşmak ya da tam tersi, sessizlik olmasın diye durmadan konuşmak
  • Yanında tanıdık biri olmadan gitmemek
  • Titrediği görünmesin diye bardağı iki elle tutmak

Bunlar o an rahatlatıyor. Ama bir yan etkileri var: ortam iyi geçtiğinde bunu kişi kendine değil önleme yazıyor — "bardağı sıkı tuttuğum için belli olmadı" gibi. Böylece "aslında idare edebiliyorum" bilgisi hiç kaydedilmiyor ve kaygı olduğu yerde kalıyor.

Çalışmanın bir kısmı, bu önlemleri kademeli olarak azaltmak üzerine kuruluyor. Amaç zorlamak değil; ortamın iyi geçtiğinde bunun kişinin kendi payı olduğunu görebilmesini sağlamak.

Beden neden böyle tepki veriyor

Kızarma, terleme, ses titremesi ve kalp hızlanması sosyal kaygıda sık görülüyor. Bunlar bir arıza değil; bedenin tehdit algısına verdiği olağan yanıt. Sorun tepkinin kendisinde değil, ona eklenen ikinci katmanda: "herkes fark etti" düşüncesi.

Pratikte iki şey oluyor. Belirtiler dışarıdan sanıldığı kadar görünmüyor. Üstelik belirtiyi gizleme çabası dikkati daha da içeriye çekiyor ve konuşmayı takip etmeyi zorlaştırıyor — yani asıl zorlanma çoğu zaman belirtiden değil, onunla uğraşmaktan geliyor.

Ne zaman başlıyor

Sosyal kaygı sıklıkla ergenlik döneminde belirginleşiyor, ama kökleri daha erkene uzanabiliyor. Sınıfta okumak zorunda kalınan bir an, sürekli kıyaslanmak veya hata yapınca alınan tepki gibi deneyimler "görülmek tehlikelidir" öğrenmesini kurabiliyor.

Bu, kaderin çizildiği anlamına gelmiyor. Öğrenilmiş bir örüntü, üzerinde çalışılabilen bir örüntü demek. Geçmişi konuşmak da suçlu aramak için değil; bugünkü tepkinin neden bu kadar otomatik olduğunu anlamak için.

Bolu'da online çalışmanın karşılığı

Sosyal kaygıda online biçimin özel bir anlamı var. Yeni bir mekâna gitmek, bekleme odasında oturmak ve tanıdık birine rastlama ihtimali — bunların hepsi zaten kaçınılan listenin maddeleri. Görüşmenin kendisi o listeye yeni bir madde eklemiyor.

Görüşmeler Google Meet üzerinden, 45 dakikalık seanslar hâlinde yapılıyor. Bolu'da kış koşullarının seansı iptal ettirmesi riski de ortadan kalkıyor.

Sosyal kaygı yaşayan biri için bir psikolog aramak bazen arama kutusuna yazmakla sınırlı kalabiliyor; telefonu açıp randevu istemek bir sonraki, daha zor adım gibi gelebiliyor. Bolu'da yaşıyorum ve PDR lisansımı 2022'de BAİBÜ'de tamamladım; sosyal kaygıyla Bilişsel Davranışçı Terapi çerçevesinde, Google Meet üzerinden çalışıyorum. Unvanlar arasındaki farkı merak ediyorsanız iki unvanın farkını anlattığım yazıya bakabilirsiniz.

İlk adım

Ücretsiz on beş dakikalık bir ön görüşmeyle başlıyoruz. İlk teması yazılı yapmak daha kolay geliyorsa, oradan da başlanabiliyor. Bağlayıcılığı yok.