Uyku ve kaygı, çoğu kişide birbirine dolanmış hâlde geliyor. Kaygı uykuyu bozuyor, bozulan uyku ertesi gün kaygıyı yükseltiyor ve halka kapanıyor. Bu yüzden "hangisi önce" sorusu pratik bir soru — cevabı tedavi sırasını belirliyor.
Önce ayrım: uykusuzluk mu, ruminasyon mu
İkisi aynı şey değil ve karıştırıldığında yanlış yöntem denenmiş oluyor.
Uykusuzlukta beden yorgun, uyku gelmiyor. Ruminasyonda ise zihin çalışıyor: gün baştan oynuyor, bir konuşma tekrar ediyor, yarın kuruluyor. Kişi "uyuyamıyorum" diyor ama olan şey daha çok "duramıyorum".
Ayrımın pratik karşılığı şu: uyku hijyeni önerileri ruminasyona pek işe yaramıyor, çünkü sorun yatağın ya da ışığın değil zihnin ne yaptığında.
🔴 Ne zaman önce hekime
Bazı durumlarda sıranın başı tıbbi değerlendirmede ve bu sınır net:
- Horlama, gece nefes durması ya da gündüz aşırı uykululuk varsa — uyku apnesi tıbbi bir tablo ve psikolojik yöntemlerle ele alınmıyor
- Uyanma saati belirgin biçimde öne kaydıysa ve iştahta değişiklik varsa
- Bacaklarda huzursuzluk, uykuda hareket ya da kâbusların düzenli tekrarı varsa
- Tiroid, kansızlık gibi bedensel bir neden şüphesi varsa ya da yeni bir ilaç başlandıysa
- Uyku ilacı kullanılıyorsa — bırakma ya da azaltma kararı hekime ait
Bunlardan biri varsa sıranın başı tıbbi değerlendirmede. Psikolojik çalışma onun yanında yürüyebiliyor.
Kaygı kaynaklı uykusuzlukta ne yapılıyor
Bilişsel-davranışçı çerçevede iki koldan çalışılıyor.
Birinci kol, uyumaya çalışmanın kendisini ele almak. Uyku, çaba gerektiren bir şey değil; bırakılınca geliyor. "Uyumam lazım" cümlesi kurulduğu anda bir görev doğuyor, görev de uyanıklık üretiyor. Bu yüzden en çok denenen çözüm — daha çok çabalamak — en güvenilir biçimde ters teper.
İkinci kol, zihnin gece açtığı dosyaları güne taşımak. Yatmadan yaklaşık yarım saat önce, yatakta değil masada, on dakikalık bir boşaltma çalışması işe yarıyor: bugünden kalanlar, tekrar eden cümle, yarın yapılacaklar. Kâğıda alınan şeyi zihin tutmayı bırakıyor.
Ölçmek neden gerekiyor
Uyku konusunda hafıza güvenilir değil. Kötü geçen geceler hatırlanıyor, iyi geçenler hatırlanmıyor ve kişi kendi durumunu olduğundan kötü tahmin ediyor. Bu yüzden çalışmanın başında iki haftalık basit bir kayıt tutuluyor: saat, ne yapıldı, zihnin yoğunluğu, uykuya dalma tahmini.
Kayıt bir şeyi düzeltmiyor; görünür yapıyor. Görünmeyen bir örüntünün üzerine gidilmiyor.
Bolu'da online çalışmak
Görüşmeleri Türkiye genelinden, Google Meet üzerinden 45 dakikalık oturumlar hâlinde yürütüyorum. Uyku sorununda süreklilik özellikle önemli — kaçırılan haftalar kaydın anlamını düşürüyor. Bolu'da kış koşullarının programı bozmaması bu yüzden pratik bir kazanç.
Gece uyuyamayan biri için psikolog araması bazen gecenin bir saatinde, telefonun ışığında başlayabiliyor. Burada da sıra işe yarıyor: horlama, nefes durması ya da ilaç sorusu varsa önce hekim; zihnin gece susmaması öndeyse bilişsel-davranışçı çalışma. Ben Bolu'da yaşayan, BAİBÜ PDR 2022 mezunu bir psikolojik danışmanım. Unvanların hangi eğitime dayandığını anlattığım yazıyı gündüz okumanızı öneririm; ilk adım yaklaşık 15 dakikalık ücretsiz ön görüşme.
Ekranın ve kafeinin gerçek payı
İki klasik tavsiye var ve ikisi de kısmen doğru. Kafein bazı kişilerde on saate kadar etkili kalabiliyor; öğleden sonra alınan kahvenin geceyi etkilemesi mümkün. Ekran tarafında ise asıl mesele ışıktan çok içerik: telefon eldeyken zihin dışarı kaçıyor ve gün kapanmıyor.
Ama ruminasyon varken bu iki düzenleme tek başına yetmiyor. Kafeini kesip telefonu bırakan biri hâlâ karanlıkta gün baştan oynatabiliyor. Bu yüzden sıralama önemli: önce ayrım, sonra yöntem.
Yatağın işlevini geri kurmak
Uykusuzluk sürdükçe yatak, uyunan yer olmaktan çıkıp uyunmayan yer hâline geliyor. Zihin bu eşleşmeyi öğreniyor ve yatağa girmek başlı başına uyanıklık üretmeye başlıyor.
Bu eşleşmeyi geri çevirmek için kullanılan düzenlemeler var — uyku gelmediğinde yataktan çıkmak, yatağı uyku dışında kullanmamak gibi. Bunlar basit görünüyor ama uygulaması zor ve tek başına denendiğinde çoğu kişi birkaç gün içinde bırakıyor; birlikte planlanınca sürdürülebiliyor.
İlk görüşmede ne konuşuluyor
Bir haftalık uyku kaydıyla başlıyoruz: yatağa giriş saati, uykuya geçiş süresi, gece uyanmaları, kalkış saati ve gündüz hâli. Uykuda hafıza özellikle yanıltıcı çalışıyor — kişi genelde uyuduğundan az uyuduğunu sanıyor. Kayıt, tahminin yerine veriyi koyuyor.
Sonrasında iki hat birden yürüyor: yatakta geçirilen zamanın düzenlenmesi ve gece zihni açan dosyaların gündüze taşınması. İkisi ayrı ayrı değil, birlikte çalışıyor.
İlk adım
Ücretsiz on beş dakikalık ön görüşmeyle başlıyoruz. Tabloda tıbbi değerlendirme gerektiren bir işaret görürsem bunu açıkça söylüyorum ve yönlendiriyorum.
Bu sayfa neye dayanıyor
Buradaki çerçeve, bilişsel-davranışçı terapi ve şema terapi alanyazınının yaygın olarak paylaşılan uygulama ilkelerine dayanıyor. Kaygı ve panikte kaçınmanın döngüyü sürdürdüğü, depresyonda etkinlik düzeyinin duygudurumla karşılıklı çalıştığı ve uykuda çabanın uyanıklık ürettiği yönündeki yaklaşımlar bu alanyazının bilinen başlıkları.
Acil bir durumda 112 aranabilir.
Yazan: Turgay Köpür, Psikolojik Danışman (BAİBÜ PDR, 2022). Son gözden geçirme: 4 Ekim 2026.