Sabah kahvenizi içerken telefonu açıyorsunuz. Biri terfi almış. Biri yeni evine taşınmış. Biri çocuğuyla tatilde, ikisi de gülüyor. Telefonu kapattığınızda kahve aynı kahve ama siz biraz daha küçülmüşsünüz.
Kıyaslamak insan olmanın bir parçası. Ama bazı günler bu kıyas, aynaya değil bir büyüteçe bakmak gibi oluyor. Hep eksik taraf büyüyor. Neden?
Neden kıyaslıyoruz?
Leon Festinger 1954'te bunu sosyal karşılaştırma kuramı olarak tarif etti. İnsan kendini değerlendirmek için net bir ölçüt bulamadığında başkalarına bakıyor. İyi bir anne miyim? Yeterince kazanıyor muyum? Bu yaşta nerede olmalıydım? Bu soruların mutlak bir cevabı olmadığı için etrafımıza bakıyoruz.
Yani kıyaslamak bir kusur değil. Bazen işe de yarıyor: birinin başardığını görüp "ben de yapabilirim" demek, yön bulmak. Sorun kıyasın kendisinde değil, nasıl yapıldığında.
Kıyas ne zaman yıpratıyor?
Araştırmalarda iki yön ayrılıyor. Yukarı yönlü kıyasta kendinizi daha iyi durumda gördüğünüz biriyle ölçüyorsunuz; aşağı yönlü kıyasta daha zor durumdaki biriyle. Yıpratan kıyas genelde hep yukarı bakıyor. Hep o daha başarılı, daha güzel, daha mutlu görünen kişiye.
Bir de seçici bakma var. Birinin kariyerini kendi kariyerinizle değil, kendi her şeyinizle kıyaslıyorsunuz. Arkadaşınızın evliliğine, iş arkadaşınızın maaşına, kuzeninizin bedenine, eski sınıf arkadaşınızın özgüvenine bakıyorsunuz. Her alanda en iyi olanı seçip hepsini tek bir kişide birleştiriyorsunuz. Böyle biri yok. Ama kıyas hep onunla yapılıyor.
Sosyal medyanın payı
Sosyal medyada gördüğümüz şey insanların hayatı değil, hayatlarının seçilmiş kareleri. Çoğu insan kavga ettiği akşamı, faturayı ödeyemediği ayı, ağladığı geceyi paylaşmıyor. Siz ise kendi hayatınızın tamamını biliyorsunuz. Kendi perde arkanızı başkasının vitriniyle kıyaslıyorsunuz.
Vogel ve arkadaşlarının 2014'teki çalışmasında, Facebook'u daha sık kullananların daha çok yukarı yönlü kıyas yaptığı ve bunun daha düşük benlik saygısıyla ilişkili olduğu görülmüş. Sosyal medyanın genel etkisini sosyal medya psikolojisi yazısında anlattım.
Altında yatan inanç
Herkes kıyaslıyor ama herkes aynı şekilde yaralanmıyor. Kıyas sonrası günlerce süren bir çöküş varsa, altta genelde bir temel inanç duruyor: "Yeterince iyi değilim." Şema terapisi bunu yetersizlik ya da kusurluluk şemasıyla açıklıyor.
Bu inanç güçlü olduğunda kıyas bir bilgi kaynağı olmaktan çıkıp bir kanıt toplama aracına dönüşüyor. Zihin, zaten inandığı şeyi doğrulayacak örnekleri arıyor ve buluyor. Bu inancın kökenini yetersizlik ve öz değer sayfasında, kendilik değeriyle bağını da kendilik değeri yazısında anlattım.
Kıyas üzerinde nasıl çalışılır?
- Fark etmek. Bir hafta boyunca kıyasladığınız anları yazmak: kim, hangi alan, sonra nasıl hissettim (0–10). Kayıtta aynı kişiler, aynı saatler ve aynı uygulamalar tekrar edebiliyor.
- Ölçütü görmek. "Neye göre eksiğim?" diye sormak. Kıyasın hangi alanda yapıldığını ve o alanın sizin için gerçekten önemli olup olmadığını ayırmak.
- Tamamına bakmak. Kıyasladığınız kişinin yalnız gördüğünüz karesini değil, bilmediğiniz yanlarını da hesaba katmak. Kendi hayatınızın da yalnız eksik yanını değil, tamamını yazmak.
- Ortamı düzenlemek. Kıyas tetikleyen hesapları bir süre sessize almak, sabah ilk iş telefona bakmamak. Bir deney olarak, iki hafta.
Derinde ise kıyası besleyen inanç çalışılıyor. "Yeterince iyi değilim" inancının nereden geldiği, hangi kanıtlarla beslendiği, hangi kanıtları görmezden geldiği. Bilişsel Davranışçı Terapi ve şema çalışması burada birlikte kullanılıyor.
Sık Sorulan Sorular
Kendini başkalarıyla kıyaslamak normal mi?
Evet. Festinger'in sosyal karşılaştırma kuramına göre insan kendini değerlendirmek için net bir ölçüt bulamadığında başkalarına bakıyor. Yıpratıcı olan, kıyasın hep yukarıya, hep birçok alanda ve hep başkasının en iyi anıyla yapılması.
Sosyal medya kıyaslamayı artırıyor mu?
Araştırmalarda sosyal medya kullanımı yukarı yönlü kıyasla ilişkili bulunuyor. Vogel ve arkadaşlarının 2014'teki çalışmasında daha sık kullanımın daha çok yukarı yönlü kıyas ve daha düşük benlik saygısıyla ilişkili olduğu görülmüş.
Kıyaslamayı bırakmak mümkün mü?
Tamamen bırakmak gerçekçi bir hedef değil, çünkü kıyas doğal bir eğilim. Hedef, kıyası fark etmek, hangi ölçütle yapıldığını görmek ve altındaki yetersizlik inancı üzerinde çalışmak.
Kıyaslayınca neden kendimi kötü hissediyorum?
Kıyas çoğu zaman başkasının seçilmiş en iyi anıyla kendi hayatınızın tamamı arasında yapılıyor. Altta "yeterince iyi değilim" gibi bir temel inanç varsa kıyas bu inancı doğrulayan bir kanıt gibi okunabiliyor.
Bu sayfa neye dayanıyor
Buradaki çerçeve Leon Festinger'in 1954'te ortaya koyduğu sosyal karşılaştırma kuramına, yukarı ve aşağı yönlü karşılaştırma araştırmalarına, Vogel ve arkadaşlarının 2014'te yayımladığı sosyal medya ve benlik saygısı çalışmasına ve şema terapisindeki yetersizlik/kusurluluk şemasına dayanıyor.
Acil bir durumda 112 aranabilir.
Yazan: Turgay Köpür, Psikolojik Danışman (BAİBÜ PDR, 2022). Son gözden geçirme: 2 Kasım 2026.